Nauw aansluitend bij executieve functies vraagt de Theory of Mind (ToM) bijzondere aandacht bij kinderen met gehoorverlies. Ondanks vroegtijdigheid en goede follow-up hebben kinderen met gehoorverlies een zwakkere ToM door een tekort aan incidenteel leren.
Theory of Mind (ToM) is het menselijk vermogen om mentale toestanden, intenties, verlangens, kennis en gevoelens te herkennen en te plaatsen (niet alleen bij jezelf, maar ook bij anderen) en om te begrijpen dat iemands gevoelens en overtuigingen anders kunnen zijn dan die van anderen. ToM integreert verschillende functies en vaardigheden en wordt ook wel de “sociale cognitie” genoemd.
Er zijn drie stadia in de ontwikkeling van Theory of Mind:
Vanaf 2 jaar: de voorlopers van ToM:
- Perceptie/imitatie
- Doen alsof
- Emotieherkenning
- Onderkennen van het verschil tussen mentale en fysieke wereld
Vanaf 3 à 4 jaar: de eerste manifestaties van ToM:
- First order belief:
Het kind is in staat om na te denken over iets of iemand anders.
Bijvoorbeeld: Bas denkt dat Noor jarig is.
- False belief:
Gaat over misleiding. Houdt het kind vast aan zijn eigen kennis en perceptie over een situatie of kan het zich verplaatsen in de denkwereld van anderen?
Vanaf 6 jaar ontwikkelt het hoogste niveau van ToM:
- Second order belief:
Het kind is in staat om na te denken over ‘denken’.
Bijvoorbeeld: Bas denkt dat Noor denkt dat hij boos is op haar.
Bekijk hier een verduidelijkend filmpje over Theory of Mind:
Een beperkte ToM kan naast een invloed op de sociaal-emotionele ontwikkeling en schoolse ontwikkeling ook specifiek een negatieve invloed op de algemene taal- en leesvaardigheden hebben. Voornamelijk het begrijpend lezen doet beroep op de vaardigheden van Theory of Mind.
Kinderen met gehoorverlies hebben een minder grote emotiewoordenschat waardoor het begrijpen van emoties en het communiceren hierover moeilijker is.
Wanneer kinderen met gehoorverlies een gesprek niet of onvolledig kunnen volgen, missen ze informatie waardoor de sociale interactie wordt verstoord. De sociaal-emotionele ontwikkeling groeit net met behulp van deze interactie.
ToM heeft daarnaast ook een invloed op hoe kinderen met gehoorverlies zich gaan gedragen in sociale situaties.
Bijvoorbeeld: Aan een ander kindje dat huilt, kan je zien én horen dat het verdriet heeft. Een slechthorend kind ziet wel dat een gezicht er anders uitziet dan normaal, maar kan uit het geluid van de stem van de ander wellicht niet goed afleiden dat het ernst is.
TIP
Om een kind de gevoelens van een ander te leren begrijpen, is het goed om te benoemen hoe jij je als leerkracht voelt. Ook kun je uitleggen wat de oorzaak is van dat gevoel, bijvoorbeeld: “ik ben blij, omdat we samen een leuk spelletje doen.” Of “ik ben boos, omdat Mieke op de muur heeft getekend.”.
Theory of Mind vaardigheden, zoals het begrijpen van sarcasme, bluffen en het trekken van conclusies, impliceren het begrijpen van intenties in een sociale situatie. Deze vaardigheden zijn vaak aan algemene taal- en leesvaardigheden gekoppeld en omvatten sociale cognitie.
Doordat kinderen met gehoorverlies vaak een beperkter taalbegrip hebben en moeite met abstracte concepten hebben zoals bij gemoedstoestanden (denken, voelen, geloven, doen alsof, onthouden, weten), ondervinden ze moeite bij deze vaardigheden.
Daarnaast kunnen kinderen met gehoorverlies ook moeite hebben met ‘false belief’ opdrachten, omdat hun taal niet zo sterk is. Deze opdrachten hebben namelijk een complexere zinsbouw.
Uit onderzoek blijkt dat kinderen met gehoorverlies ToM vaardigheden op 7-jarige leeftijd verwerven. Horende kinderen verwerven deze reeds wanneer ze 3 à 4 jaar oud zijn. Items met betrekking tot complexe taal die kinderen met gehoorverlies op de leeftijd van 7 jaar vaak nog niet beheersen zijn:
- Informatie geven op verzoek
- Zich verontschuldigen
- Een conversatie onderbreken
- Vragen voor verduidelijking
- Beloftes maken
- Een verhaal opnieuw vertellen
- Zelf een origineel verhaal bedenken
Hoewel kinderen hoortechnologie dragen en een goede gesproken taal ontwikkelen, blijft het toch zinvol om zowel thuis als op school expliciet training te krijgen in abstracte taal om zo gedachten, gevoelens en verwachtingen van anderen te begrijpen, ook als ze van hun eigen verwachtingen verschillen.
TIP
Hier vindt u een bundel over de Theory of Mind ontwikkeling van kinderen met gehoorverlies. Na een algemene inleiding vindt u hier tips over hoe de Theory of Mind ontwikkeling bij kinderen aangemoedigd kan worden. Daarnaast worden er praktische activiteiten en ideeën aangereikt om ToM bij kinderen (met gehoorverlies) te stimuleren.
Tekortkomingen binnen Theory of Mind worden ook geassocieerd met vertragingen of stoornissen zoals bijvoorbeeld Autisme Spectrum Stoornis (ASS). De differentiaaldiagnostiek is hierbij niet vanzelfsprekend en gebeurt best door professionals met expertise op vlak van zowel gehoorverlies als ASS.
- Deij, A. (2013). Gehoord worden: omgaan met slechthorendheid. Leuven: Acco.
- De Smit, M., Franceus, J., Kerkhofs, K., & Vandaele, B. (2021). Gehoorverlies bij kinderen: handboek voor audiologen en logopedisten. Leuven: Acco.
- Harbor, D. (2019). Samen nadenken om de kloof te dichten [Brochure].
Richard Dawkins Foundation for Reasons & Science. (2010, 20 mei). Robert Seyfarth: Theory of Mind.
Technology Networks. (2019). Autism and Theory of Mind.